Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Yüksek Komiserliğinin cuma günü yayımladığı rapora göre, Rusya'nın Şubat 2022'de Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı işgalini başlatmasından bu yana, mağdurları 4 ile 82 yaş arasında değişen 1. 000'den fazla cinsel şiddet vakası belgelendi.
Raporda cinsel şiddetin "işkence, korkutma ve zorlama amacı taşıyan sarsıcı bir örüntü" oluşturduğu belirtildi.
BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, "Raporumuzda belgelenen bu dehşet verici eylemlerin yaygınlığı beni derinden kaygılandırıyor. Ukrayna'da her gün tanık olduğumuz aralıksız şiddet ortamında bunların neredeyse kesinlikle devam ettiğinden endişe ediyorum", dedi.
En genç ve en yaşlı mağdura ilişkin iki vakanın da Rus güçleri tarafından işlendiği belirtildi. Raporda yer alan 1. 004 vakanın yüzde 89'u Rus makamlarına, kalan yüzde 11'i ise Ukrayna makamlarına atfedildi.
Belgelenen mağdurların çoğunu, özellikle gözaltı ve tutukluluk yerlerinde tutulan erkekler oluşturdu. İşgal altındaki Ukrayna topraklarında ise kadınlar ve çocuklar en ağır biçimde etkilendi.
Ukraynalı savaş esirleri ve alıkonulan sağlık çalışanlarına yönelik ihlaller arasında toplu tecavüz, cinsel organların sakatlanması ve diğer cinsel aşağılama eylemleri yer aldı.
Tek başına en sık belgelenen yöntem, "tapik" adı verilen Sovyet döneminden kalma askerî saha telefonuyla cinsel organlara elektrik verilmesi oldu. Rapora göre Ukraynalı savaş esirleri ve alıkonulan sağlık personeline ilişkin 155 vakada, yani yüzde 27'sinde bu yöntem en az bir kez uygulandı.
Raporda yer verilen mağdur ifadelerinde, Ukraynalı savaş esirlerinin cop, hücre kapısı anahtarı ve kürek sapı gibi cisimlerle cinsel saldırıya uğradıkları anlatıldı.
Zaporijya'da bir kadın, gözaltında tutulan eşine daha iyi davranılmasını sağlayacağını vadeden bir Rus askeri tarafından bir ay boyunca haftada birkaç kez tecavüze uğradı. Herson'da bir başka kadın her gece saldırıya uğradığını ve defalarca toplu tecavüzle tehdit edildiğini anlattı.
Kiev bölgesinde ise 2022'de bir eve giren iki Rus askeri, bir kadının eşini vurarak öldürdükten sonra kadına toplu tecavüz etti. Askerlerin, direnmesi hâlinde kadını dört yaşındaki oğlunun önünde vurmakla tehdit ettiği belirtildi.
Türk, "Cinsel şiddet, Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı silahlı saldırının vahim bir boyutunu oluşturuyor. Fail kim olursa olsun bu eylemler derhâl sona ermeli", dedi.
"Ancak vakaların büyük bölümünün kendi güçlerine atfedilmesi nedeniyle özellikle Rusya Federasyonu, sivilleri ve savaş esirlerini cinsel şiddet dahil her türlü işkenceden korumak için somut ve açıkça görülebilir adımlar atmalıdır."
Yirmi sayfalık rapor, 24 Şubat 2022 ile Temmuz 2026'nın sonu arasındaki dönemi kapsıyor. Rapor, yüzlerce mağdurla gizlilik içinde yapılan görüşmelerin yanı sıra mahkeme belgeleri ve resmî kayıtlara dayanıyor.
Ukrayna güçlerine atfedilen yüzde 11'lik bölümdeki vakaların yaklaşık yarısını, Rus savaş esirleri ile üçüncü ülke vatandaşı savaş esirlerine yönelik cinsel şiddet tehditleri oluşturdu.
Kalan vakalar arasında zorla çıplak bırakma, cinsel organlara elektrik verme ve darp, cinsel açıdan aşağılayıcı muamele, ikişer cinsel saldırı ve tecavüz girişimi yer aldı.
Rusya, bu yılın mayıs ayında BM Genel Sekreterinin çatışmalarda cinsel şiddet uyguladığına dair güvenilir bulgular bulunan taraflar listesine eklendi. Benzer ihlallerle defalarca anılan Sudan, Somali ve Haiti de listede yer alıyor. Kremlin ise bulguları "siyasi amaçlı" olarak nitelendirerek reddetti.
BM İnsan Hakları Konseyinin Ukrayna'ya ilişkin Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonu da Rus makamlarının işgal altındaki Ukrayna topraklarında ve Rusya içinde Ukraynalı siviller ile savaş esirlerine yaygın biçimde işkence uyguladığını ayrı bir raporda belgeledi.
Rusya, Avrupa Konseyinden çıkarılmasının ardından Eylül 2025'te İşkencenin Önlenmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi'nden resmen çekildi. Böylece Avrupalı denetçilerin Rusya'daki gözaltı ve cezaevi tesislerine yaptığı ziyaretler sona erdi.
Bununla birlikte Rusya, BM İşkenceye Karşı Sözleşme'nin resmî tarafı olmayı sürdürüyor. İşkence, ülkenin anayasası ve ceza kanunu kapsamında da yasaklanmış durumda.
Ukrayna Dışişleri Bakanlığı raporu memnuniyetle karşıladı. Bakanlık, raporun "Rusya Federasyonu tarafından işlenen sistematik insan hakları ihlallerinin boyutunu bir kez daha ortaya koyduğunu" açıkladı.
Tecavüz ve cinsel şiddet, 2002'de yürürlüğe giren Uluslararası Ceza Mahkemesinin Roma Statüsü'nde savaş suçu ve insanlığa karşı suç olarak tanımlandı.
Sistematik tecavüzün savaş silahı olarak kullanılması ise 1990'larda eski Yugoslavya için kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesindeki davalarda ilk kez resmen insanlığa karşı suç ve soykırım eylemi kapsamında kovuşturuldu.