İklim değişikliğinin buğday, mısır ve pirinç gibi temel tarım ürünleri üzerindeki olumsuz etkileri artarken, bilim insanları küresel gıda güvenliğini sağlamak amacıyla geleneksel tarım ürünlerini incelemeye başladı. Bu kapsamda öne çıkan bitkilerden biri, Afrika Boynucu'nda yüzyıllardır yetiştirilen ve halk arasında 'sahte muz' olarak bilinen Ensete ventricosum (Enset) oldu.
Büyüklüğü nedeniyle "steroitli muz" olarak da adlandırılan ve görünüş itibarıyla muz ağacını andıran enset, meyvesi için yetiştirilmiyor. Bitkinin sert ve iri çekirdekli meyveleri tüketilemezken, yüksek besin değerine sahip olan gövdesi ve toprak altındaki yumrusu nişasta bakımından zengin bir gıda kaynağı oluşturuyor.
Etiyopya'da halihazırda 20 milyondan fazla insanın temel besin maddesi olan bitki, aşırı kuraklık koşullarına dayanıklılığı nedeniyle 'açlığa karşı ağaç' olarak tanımlanıyor.
CNN'de yer verilen ve Kraliyet Botanik Bahçeleri (Kew) araştırmacılarının da katıldığı 2021 tarihli bir çalışmaya göre, sadece 60 adet yetişkin enset bitkisi 5 kişilik bir ailenin bir yıllık kalori ihtiyacını karşılayabiliyor. Araştırmacılar, şu anda ağırlıklı olarak Etiyopya'nın güneybatısındaki yüksek rakımlı bölgelerde yetiştirilen bitkinin ekim alanının 12 kat genişletilebileceğini ve Doğu ile Güney Afrika genelinde 111,5 milyondan fazla insana gıda güvencesi sağlayabileceğini öngörüyor.
Çok yıllık bir bitki olması sayesinde yılın her döneminde hasat edilebilen enset, zorlu iklim koşullarında doğal bir gıda deposu işlevi görüyor. Kew Kraliyet Botanik Bahçeleri seralarında yürütülen denemeler, bitkinin kendi doğal ortamı dışındaki farklı coğrafyalarda da yetişebileceğini gösterdi.
Üstün adaptasyon yeteneğine rağmen ensetin küresel düzeyde yaygınlaşmasının önünde çeşitli engeller bulunuyor. Etiyopya hükümetinin yerel bitki gen kaynaklarını korumaya yönelik katı ihracat kısıtlamaları ve uluslararası patent tartışmaları, bitki materyalinin ülke dışına çıkarılmasını sınırlandırıyor.
Bunun yanı sıra bitkinin hasadı ve işlenmesi oldukça yoğun iş gücü gerektiriyor. Geleneksel yöntemlerle gövde ve yumrunun kazınarak yer altı çukurlarında fermente edilmesiyle elde edilen "kocho" adlı gıdanın hazırlanması özel bilgi gerektiriyor. Etiyopya'daki çeşitli üniversiteler süreci mekanize etmek üzere çalışmalar yürütse de henüz sanayi ölçeğinde üretime geçilemedi.
Uzmanlar, iklim krizine bağlı kuraklık risklerinin arttığı gelecekte, enset gibi kuraklığa dayanıklı bölgesel ürünlerin küresel gıda krizini önlemede stratejik bir rol oynayabileceğini değerlendiriyor.