Türkiye'nin de üyesi olduğu Avrupa Konseyi (CoE) bünyesinde faaliyet gösteren Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu (GRECO), Türkiye'nin yolsuzlukla mücadele tedbirlerini uygulamasına ilişkin iki yeni raporun özetini yayımladı.
İlk rapora göre, Türkiye'nin milletvekilleri, hâkimler ve savcılar bakımından yolsuzluğun önlenmesine yönelik olarak Mart 2016'da yayımlanan 22 GRECO tavsiyesinden altısını şimdiye kadar tamamen yerine getirdiği sonucuna varıldı. Türkiye söz konusu tavsiyelerden dokuzunu kısmen uygulamış, yedisini ise uygulamamış durumda.
İlgi çeken detaylardan biri, Türkiye'nin, milletvekillerine ilişkin yedi tavsiyeden hiçbirini tamamen uygulamamış olduğu. "Yasama sürecinin şeffaflığını artırmak için bazı adımlar atıldığına" dikkat çeken raporda, "Parlamentodaki etik çerçevesinin güçlendirilmesi için daha fazlasının yapılması gerekiyor" ifadelerine yer verildi. Konsey, "milletvekilleri için bir davranış kuralları belgesi kabul edilmesi" çağrısında da bulundu.
Öte yandan GRECO, milletvekillerinin parlamento görüşmeleri sırasında ortaya çıkan kişisel veya mali çıkar çatışmalarını deklare etmeleri için bir mekanizmanın mevcut olmadığından yakındı ve "dokunulmazlık sisteminin de gözden geçirilmesi gerektiğini" ifade etti.
"GRECO, yetkililerin bazı tavsiyelerin uygulanmasına ilişkin daha ayrıntılı bilgi sunma yönündeki çabalarını takdirle karşılıyor" denilen raporda, "Özellikle kamuoyu istişarelerinin yapılmasına ilişkin kurallar netleştirildi" denildi. Bu, yasa taslakları TBMM'ye gelmeden ya da mecliste görüşülürken sivil toplumun, meslek örgütlerinin, akademisyenlerin ve vatandaşların görüşüne açılması anlamına geliyor.
Yargı alanında "biraz ilerlemenin mevcut olduğuna" değinen rapor, yargı bağımsızlığının özüne dokunan tavsiyelerin ise hâlâ askıda olduğunu tespit etti. Bunlar arasında, Hakimler ve Savcılar Kurulu'nun bağımsızlığının güçlendirilmesi, görev güvencesi ve Adalet Bakanlığı'nın hakim-savcı seçimi sıralandı. GRECO, bu kalemler için yeniden "elle tutulur ilerleme" çağrısında bulundu.
Öte yandan GRECO, Türkiye'nin uyum düzeyinin artık "küresel olarak yetersiz" sayılmadığına kanaat getirdi. Bu çerçevede, "uyumsuz" üyelere uygulanan özel prosedürü düzenleyen maddenin Türkiye'ye uygulanmasına son verildi. Başka bir deyişle Ankara, GRECO tavsiyelerini uygulamayan devletlere uygulanan bir tür "gözetim" statüsünden çıkarıldı.
Özeti yayımlanan ikinci rapor ise, Türkiye'nin, merkezi hükümet ve kolluk kuvvetleri kurumlarında yolsuzluğun önlenmesi ve dürüstlüğün teşvik edilmesine yönelik olarak GRECO'nun 2023 sonlarında kabul ettiği 32 tavsiyeden şimdiye kadar dördünü tamamen yerine getirdiğini tespit etti. Bu çerçevede, Türkiye'nin uygulamalarının "tatmin edici" olduğuna kanaat getirildi.
Rapor, kolluk kuvvetleri alanında "biraz ilerleme" olmasına karşın "üst düzey yürütme fonksiyonları" düzeyinde "neredeyse hiçbir ilerleme sağlanamadığına" vurgu yaptı. GRECO'ya göre, kolluk kuvvetlerine ilişkin tavsiyelerin yarısını kısmen veya tamamen yerine getiren Türkiye, hükümetin üst düzeyi seviyesinde ise yalnızca iki tavsiyenin "kısmen" yerine getirildiğini vurguladı.
Rapor özetinde, şu değerlendirmeye yer verildi:
"Bazı bakanlıkların internet sitelerinde bakan danışmanlarının isimleri yayımlanıyor ancak bu bilgi tüm bakanlıkları kapsamıyor ve kapsamlı değil. İyi yönetişim ve kamu etiği konusundaki eğitimler bir uzaktan eğitim portalı üzerinden veriliyor. Bu eğitimlere bakan yardımcıları, başdanışmanlar ve danışmanlar katılıyor. Bir ulusal yolsuzlukla mücadele stratejisi ve eylem planı taslağı hazırlandı ancak içeriği henüz kamuoyuyla paylaşılmadı."
Raporda ayrıca, "Lobi faaliyetlerine ilişkin uluslararası standartlarla uyumlu kuralların getirilmesi, çıkar çatışmalarının yerinde bildirilmesi zorunluluğu, hediye kabulünü daha kesin biçimde düzenleyen hükümlerin" gerekliliğine de vurgu yapıldı.
Polis ve Jandarma'da tarafsızlık eğitimlerinin verildiği, Yolsuzluk Risk Analizi hazırlandığı ve toplumsal cinsiyet eşitliği politikasının mevcut olduğu gibi olumlu gelişmelere değinen raporda, Polis ve Jandarma için hizmete özel etik kuralları, üst kademe atama ve terfilerde şeffaflık ve kolluğa karşı şikâyetler için bağımsız bir dış mekanizmanın mevcut olmadığı ifade edildi.
Rapor ayrıca Türk yetkililere, muhbir (whistleblower) koruma çerçevesi kurulması için çağrıda bulundu.
Öte yandan GRECO, Türk yetkililerden genel kurulda kabul edilen raporların mümkün olan en kısa sürede yayımlanmasına izin vermelerini, Türkçeye çevrilmesini ve bu çevirinin kamuoyuna açık hâle getirilmesini istiyor. Raporların tam haliyle yayımlanması için Türkiye'nin onayı gerekiyor. Ancak GRECO, usul kuralları uyarınca, ülkelerden onay çıkmadığı durumlarda raporların özetini yayımlama hakkına sahip.
1 Aralık 2023'te yayımlanan, Türkiye hakkındaki 5'inci Tur Değerlendirme Raporu, hâlâ yayımlanmış değil.
İkinci raporda, "GRECO, Türk yetkilileri, tavsiyelerin altında yatan kaygıları gidermeye ve bunları yakın gelecekte uygulamak için daha kararlı adımlar atmaya çağırıyor" ifadelerine yer verildi.
5 Mayıs 1949'da kurulan Avrupa Konseyi'ne 13 Nisan 1950'de katılan Türkiye, örgütün kurucu üyelerinden biri kabul ediliyor. 1999'da kurulan GRECO'nun kurucu üyelerinden olmayan Türkiye, 1 Ocak 2004 tarihinden bu yana da GRECO'ya üye ülke konumunda.
47'si Avrupa ülkesi olmak üzere 49 üyesi bulunan GRECO'ya, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Kazakistan da üye.
GRECO'nun resmi amacı, "karşılıklı değerlendirme ve akran baskısına dayanan dinamik bir süreçle, üyelerinin Avrupa Konseyi'nin yolsuzlukla mücadele standartlarına uyumunu izleyerek yolsuzlukla mücadele kapasitelerini geliştirmek." Bu çerçevede GRECO, tüm üye devletler hakkında çeşitli konularda periyodik değerlendirme ve uyum raporları hazırlıyor ve tavsiyelerde bulunuyor.
Konseyin 104'üncü genel kurul toplantısı, 16-20 Kasım 2026 tarihlerinde yapılacak.